|
Hát ru là bài hát
đầu tiên cho một con người mới cất tiếng khóc chào đời. Bài hát
đó được cất lên từ nỗi sung sướng hay cơ cực, hân hoan hay buồn
tủi... do chính người mẹ - người đã trực tiếp mang nặng đẻ đau
sinh ra một hình hài. Điệu vỗ về ru ngủ ấy dường như không chỉ
hòa tan trong sữa mẹ để nuôi con lớn lên từng ngày, mà khi còn
trong bào thai, mẹ đã truyền từ cuống rốn điệu hát ru khi muốn
tâm tình, khi âm thầm dỗ dành nựng nịu, khi mẹ còn hứa hẹn: "Nào,
hãy ra đây với mẹ"; như bài hát ru của người mẹ Stiêng sau đây:
Mẹ dỗ con, con ơi đừng khóc
Mẹ ru con, con ơi ngủ đi
Mẹ địu con trên tấm lưng gầy
Bươm bướm bay, bay vào giấc ngủ
Đậu lên mũi, mùi chuối chín cây
Con bươm bướm lại cất cánh bay
Đậu lên mũi, mùi thơm mía ngọt...
Trên tấm lưng gầy, mẹ địu con lên nương rẫy, mẹ vừa vãi hạt
giống gieo trồng xuống đất, vừa gieo vào lòng tuổi thơ ý nghĩa
sống của một con người. Rằng không phải con chim nào bay lên
trời cũng đều là chim ưng, mà quạ, diều, chim cắt, chim cú cũng
bay lên trời cao! Và khi mẹ vừa đưa võng vừa may vá, mẹ lại gửi
theo đường kim mối chỉ trong chiếc tã lót cho con - một trong
những khuôn phép ở đời:
Ầu ơi... chim khôn chưa bắt đã bay.
Người khôn chưa nói giang tay đỡ lời.
Ầu ơi... Trời còn khi nắng khi mưa.
Người ta cũng có sớm trưa thất thường.
Những người từng hát một đời bên bếp lửa, với đồng ruộng sau
lưng, với dòng sông quê trước mặt, cho rằng trên đời này chỉ có
ba bài hát: bài hát ru thứ nhất là bài hát ru bên nôi, bài hát
ru thứ hai là bài hát khi mẹ mất con, còn bài thứ ba - đó là tất
cả các bài hát còn lại. Có lẽ đúng như thế thật.
Chẳng mấy ai nghĩ rằng mình nên người là nhờ tiếng hát ru của mẹ.
Và, cũng chẳng mấy ai nhớ câu ru nào mẹ đã ru mình. Nhưng, không
ai sao lãng giọng hát của mẹ mình, hay tiếng cười hạnh phúc đưa
dấu sắc lên cao, hoặc trầm buồn nhẫn nhục để lặn xuống một dấu
huyền, dấu nặng như muốn chôn chặt tận đáy lòng.
Ầu ơi... thương nhau bụi cỏ cũng ngồi
Đám tranh cũng lội, rừng chồi cũng băng.
Tiếng ru bên nhà láng giềng, tiếng ru trong mái ấm thuở ấu thơ
dìu dắt từng bước, từng bước đi lẫm đẫm cho tới lúc con người bé
bỏng kia biết chạy nhảy vui đùa, vẫn đuổi theo mang máng nhớ một
tình quê nơi chôn nhau cắt rốn: Chim than trái chín ăn xa,
buồn tình nhớ gốc cây đa muốn về.
Người ta còn nói rằng, vô phước cho một người nào đó không hề
được nghe câu ru của mẹ để dần dần được lớn lên, dần dần được
trưởng thành. Tôi đã từng gặp bà Trần Thị Ba, 73 tuổi ở xã Trung
Nhất, huyện Thốt Nốt, tỉnh Hậu Giang khi bà ngồi trên sạp tre,
ru cháu ngoại trên chiếc võng đay. Trên võng cháu lim dim - dưới
sạp tre con chó mực nằm cũng lim dim. Nghe bà cất tiếng, con heo
nái đang ủi đất cũng chạy vào chui xuống sạp tre... ngủ ngon
lành. Bà cười, bảo má dỗ một lúc "ba đứa" ngủ! Những người đi
sưu tầm ca dao gặp má trưa hôm ấy nghe gió đồng hiu hiu quyện
với câu ru khàn khàn đặc sánh Quạ kêu dưới đám ruộng dài, anh
mê theo gái nói hoài anh không nghe thì dường như cũng muốn
lăn ra, châu đầu lại với nhau trên chiếc sạp tre - cái sân khấu
trọn đời của bà để đánh giấc li bì trong cõi tu tâm, để bỗng
chốc hóa thành trẻ thơ vô tội. Bà chỉ tay ra con đường bao quanh
cái thế giới nhỏ nhoi buồn tủi của bà, mà lòng bà tự hào - trai
tráng trong xóm này nên thân nên người đều là những trẻ thơ ngày
xưa má giữ, má đút cơm, má dỗ ngủ, bằng cái nghề "đi ở giữ em"
của má.
Năm 1989, Quận 10
Saigon tổ chức liên hoan hát ru.
Người được giải nhất là một người đàn bà nghèo, cũng giống như
bà Trần Thị Ba, sống bằng nghề "thương con nít" nghĩa là đi giữ
em: sạch sẽ, trán cao, phúc hậu, chất phác - những đức tính của
nghệ sĩ hát ru! Chỉ phải tội: Đất xấu làm hại kiếp hoa. Số
nghèo làm hại con nhà thông minh. Đó là lần đầu tiên bà cầm
micro, nhưng chẳng có chút gì ngượng nghịu, người bà lắc lư theo
nhịp võng, dây micro đã hóa thành một đầu võng. Bà như ru cho
nhân tình thế thái - bà ru, bà ru... đó nghèo đây cũng phận
nghèo, đôi ta như bọt với bèo thương nhau. Bà ru như cơn gió
tốc mái tranh nghèo, như con sóng xô chiếc xuồng của bà lật úp,
bà như đang nhóm lửa, bà săn sóc ngọn lửa ấm, bà nựng nịu những
trẻ thơ, bà dỗ dành, bà cười thật đôn hậu với những kẻ mới chào
đời còn đang bị chói ánh sáng của trần gian. Bà diễn tả xuất
thần dù bài ca của bà có thể bà đã hát bằng cả cuộc đời bà đã
sống.
Khi công bố kết quả bà đoạt giải nhất, hàng trăm nam nữ thanh
niên được bà ru trong "chiếc nôi" bên cạnh nhà hát Hòa Bình hiện
đại đứng cả lên vỗ tay hoài. Họ vừa khám phá một điệu đời của
tình mẹ chăng?
Người nhận giải nhì là cô sinh viên sư phạm, đẹp,
thùy mị, tóc dài, mí mắt óng ánh nhũ bạc. Thật cảm động biết bao
và cũng chẳng khó lý giải chút nào.
Những người sưu tầm dân ca đã tìm thấy từng cụm hát ru, mà các
bà mẹ đã xâu lại như xâu chuỗi ngọc, chuỗi ngọc cho lòng hiếu
thảo với cha mẹ, chuỗi ngọc cho lòng biết ơn cội nguồn, cho nhân
nghĩa ở đời; chuỗi ngọc để người yêu tặng người yêu...
Trên đất nước chúng ta, tiếng chị ru em, cha mẹ ru con, ông bà
ru cháu... vẫn thảnh thót trong phum sóc, bản làng, vẫn mùi mẫn
trong xóm vườn sầm uất hay ở một làng chài ven sông. Có thể trẻ
thơ những nơi ấy thiếu thốn mọi bề, nhưng tiếng hát ru - phần
thưởng quý báu của ông bà cha mẹ dành cho - các cháu ta không
thiếu. Chúng ta cũng ước mong sao, hễ là trẻ thơ thì dù ở nông
thôn hay thành thị, đều được hưởng tiếng hát ru của mẹ vất vả
làm lụng; chiều xuống, trong mỗi gia đình đều âm vang tiếng hát
ru con. Giờ phút sắp hết của một ngày là giờ đứa trẻ được gần mẹ,
nô đùa với mẹ, cũng là giờ người mẹ được hạnh phúc gần con, được
hát, được nựng con, được truyền tín hiệu đặc biệt từ lòng nhân
ái, từ đức tính cao cả của người mẹ, và của tất cả những người
ruột thịt trong gia đình.
Lê Giang |