Ngày xưa, khi tôi còn là một cậu bé, những ngày cuối năm áp Tết rậm rịch lắm. Cả nhà chuẩn bị lá rong, gạo nếp trưước đó đến mấy ngày. Rồi gói bánh, luộc bánh, thức suốt đêm, chờ ăn miếng bánh chưưng đầu tiên. Giây phút ấy sướng lắm. Người bận nhất nhà vào dịp Tết là mẹ tôi.

Chiều 29 Tết, mẹ tôi thường pha một thùng nước vôi, buộc ngọn chổi rơm gọn lại, rồi bảo tôi ra quét vào các gốc cây. Tôi rất ngạc nhiên. Mẹ tôi bảo: “Để sắm áo mới cho cây cối. Ngày Tết, mình mặc áo mới, thì cây cối nó cũng được mặc áo mới chứ!”. Thế là tôi ra vườn, lọ mọ quét nước vôi lên từng gốc cây. Cây bưởi. Cây dừa. Cây cau. Cây na. Cây mít...

Sáng mùng một, đúng là ngày đầu năm mới, nước vôi đã khô, cả khu vườn nhà tôi sáng rực lên, tưng bừng trong màu trắng đồng phục của cây cối. Bữa cỗ tân xuân, mẹ tôi cũng lại xẻ thức ăn ra, chia làm nhiều phần, phần nào cũng có đầy đủ các món, xôi, chè, thịt, miến, dưa hành, rồi bảo tôi mang ra cho gà lợn, chó mèo. Người ăn món gì thì những con vật nuôi trong nhà cũng được ăn những thứ ấy. Mẹ tôi bảo: “Mình có Tết, chúng nó cũng phải có Tết chứ!”.

Một tối, mẹ tôi bảo tôi mang đèn ra vườn hái trầu, nhớ vặn to ngọn đèn, để cây trầu nhận ra chủ, không phải kẻ trộm. Trước khi hái, phải nói: "Trẩu trẩu trầu trầu - Mày làm chúa tao - Tao làm chú mày - Tao không hái ngày - Thì tao hái đêm - Tỉnh dậy cho tao hái". Mẹ tôi bảo, ngày xưa, mẹ tôi hái trầu đêm, bà tôi cũng dặn thế. Không nói như vậy, dàn trầu sẽ lụi. Tôi chẳng biết đấy có phải là câu ca dao không, hay chỉ là câu vè mẹ chợt nghĩ ra để dạy tôi.

Khi bà ngoại tôi mất, mẹ tôi xé chiếc khăn tang ra thành hàng trăm mảnh nhỏ: "Con hãy ra đeo tang cho cây cối đi, không cây nó héo lụi mất. Bà chết rồi. Con thấy cây cối nó có buồn không?". Thế là tôi ra vườn, lọ mọ đeo tang cho cây trầu, cây cau, cây na. Cả khu vườn nhà tôi trắng xóa màu tang. Trong con mắt tôi, cây cối, trâu bò, gà lợn, chó mèo cũng có niềm vui, nỗi buồn như những con người.

Tình cảm ấy, tôi tiếp nhận được từ mẹ. Tiếp nhận rất tự nhiên và nói ra trong những bài thơ đầu đời của mình cũng rất tự nhiên. Lúc ấy, tôi hoàn toàn không biết đó là thủ pháp nhân cách hóa trong nghệ thuật. Mẹ tôi cũng không có ý định dạy tôi làm nghệ thuật. Vì bà cụ chưa từng được cắp sách đến lớp ngày nào.

Mãi đến sau này, tôi mới hiểu được mẹ tôi. Đó là khi các anh chị tôi có con. Mẹ tôi dặn: “Chúng mày phải dạy trẻ con yêu thiên nhiên, yêu cây cối và các con vật trong nhà. Một đứa trẻ bẻ ngọn cây non mới trồng, bắn chết con chim đang bay, hay ném gẫy chân con gà, con chó thì rồi sau này lớn lên, chúng nó cũng sẽ làm điều ác đối với con người...”.

Mấy chục năm qua rồi, những bài học đầu đời ấy của mẹ tôi đối với tôi vẫn còn rất thấm thía. Năm nay, bà mẹ tôi ngoài 80 tuổi, lưng đã còng gập, nhưng bà cụ vẫn ở quê với cây cối, vườn tược, lợn gà, sống bằng tiền trợ cấp của con cái, chủ yếu là của tôi và anh cả tôi. Các con đều có nhà cao cửa rộng ở thành phố cả. Nhưng mẹ tôi không ra ở phố. Bà cụ không chịu nổi sự ồn ào, phồn tạp của phố phưường. Cụ bảo: “Tao sinh ra ở đây, sống ở đây thì cũng chết ở đây thôi”. Mẹ tôi không ra phố, mà mấy anh em tôi cũng chẳng có ai về ở quê được, nên bà chị gái tôi phải trụ lại quê để chăm sóc bố mẹ già.

Dù bận bịu công việc đến đâu, tháng nào tôi cũng về quê. Rồi Tết nào cũng về ăn Tết với bố mẹ. Có lần, chiều 29 Tết tôi về, cây cối trong khu vườn nhà tôi đã trắng xóa một màu đồng phục Tết như năm nảo năm nào. Tôi ngạc nhiên quá, vì nhà tôi không còn trẻ con nữa. Các cháu nội ngoại của bố mẹ tôi cũng đều đi học xa, rồi cũng theo nhau ra thành phố ở cả. Mẹ tôi cười: “Mẹ quét hôm qua đấy. Quét thế cho cái vườn nó ấm. Như các con vẫn còn bé tí, vẫn lăng xăng ríu rít ở nhà...”.

Trần Đăng Khoa